Dərs cədvəli tərtib edilərkən psixofizioloji və gigiyenik tələblər nəzərə alınmalıırmı? Sualına cavab tapmağa çalışırıq.

Dərs cədvəlinə verilən psixofizioloji və gigiyenik tələblər

Ümumtəhsil məktəblərində aparılan müşahidələr göstərir ki, bəzi hallarda dərs cədvəlinə verilən gigiyenik tələblərə düzgün əməl olunmur. Bu isə müəllimlərin iş qabiliyyətinin aşağı düşməsinə, şagirdlərin isə həddindən artıq yorulmalarına gətirib çıxarır. Ona görə də tədrisin səmərəliliyini artırmaq həftənin günləri və günün saatları üzrə dərslərin düzgün planlaşdırılmasından, yəni dərs cədvəlinin elmi əsaslarla tərtibindən çox asılıdır.
Dərs cədvəlini düzgün tərtib etmək üçün şagirdlərin yaş xüsusiyyətlərini, fənlərin çətinlik dərəcəsinə görə müxtəlifliyi, həftənin günlərinə və saatlarına görə məktəblinin iş qabiliyyətinin dəyişməsini və s. obyektiv amilləri nəzərə almaq vacibdir. Deməli, cədvəldə dərslərin səmərəli düzülüşünə nail olmaq üçün şagirdlərin yaş xüsusiyyətlərini də bilmək vacibdir. Odur ki, cədvəldə dərslərin səmərəli düzülüşünə nail olmaq üçün dərs cədvəlini tərtib edən şəxsin əlində valeoloji biliklərə əsaslanan, məktəblinin fizioloji göstəricilərini əks etdirən məlumatlar da olmalıdır.
Qeyd edək ki, valeoloetik təhsil və tərbiyə- təhsil alanlarda sağlamlığa olan tələbat, onlara sağlam həyat tərzinin elmi anlamını başa salmaq və onu həyata tətbiq etməyi öyrətmək mənasıını verir.
Bununla birlikdə, müəyyən yaş mərhələsində şagirdlərin psixi inkişafında bəzi dəyişikliklər olur. İbtidai siniflərdə kiçik məktəb yaşlı şagirdlərin mərkəzi sinir sistemi zəif inkişaf etdiyindən orada oyanma ləngiməyə nisbətən daha qüvvətli olur. Çünki bu yaşda uşaqlar oynaq və mütəhərrik olur, dinc dayana bilmirlər. Fizioloji tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, kiçik məktəb yaşlı şagirdlərdə beynin funksional fəaliyyəti lazimi qədər formalaşa bilmir.
Kiçik yaşlı məktəblilərin əzələ sistemi zəif inkişaf etdiyindən əzələ lifləri olduqca nazik və qısa olur. Ona görə də həmin yaşda uşaq əzələləri gərginliyə davamsız olur və tez yorulur. Deməli, kiçik yaşlı məktəblilərdə yazı dərsini günün keyfiyyətli saatlarına salmaq, əzələ fəaliyyətinin çox sərf edildiyi fənləri isə ardıcıl verməmək lazımdır.
Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, əgər yuxarı sinif şagirdləri yüklənmədən qorunmaq üçün, mütləq olunacaq işləri seçə bilirsə, yəni məlumatların tənzimlənməsinə meyl göstərirsə, kiçik məktəblilərin orqanizmi isə məlumatların belə tənzimlənməsinə öyrənməmişdir. Buna görə də kiçik yaşlarda zehni yüklənmə çox olur və yorulma tez başlayır.Bu mənada qeyd etməliyik ki, hər bir yaş dövründə orqanizmin funksional imkanlarının nəzərə alınması vacibdir.

Yorulmanın gedişində iki mərhələni ayırd etmək olur: birinci mərhələ- oyanma fazasıdır. Bu zaman uşaqlarda narahatlıq, diqqətin zəifləməsi və s. müşahidə olunur. Şagirdlər dərslərin axırında o yan – bu yana boylanır, səs salır, vəziyyətlərini tez-tez dəyişirlər. Yorulmanın ikinci mərhələsi- tormozlanma fazasıdır. Bu dövrdə uşaq süstləşir, hərəkətsiz olur, onu yuxu basır. Kiçik məktəb yaşlı uşaqlarda oyanma tormozlanma prosesinə nisbətən üstünlük təşkil edir. Tormozlanma funksiyasının zəifliyi nəticəsində tədris məşğələlərinin təsiri altında kiçik yaşlı məktəblilər daha tez yorulurlar.